Atlasbet girişmeritkingmeritking girişromabetromabet girişrestbetrestbet girişalobetalobet girişmavibetmavibet girişmatbetmatbet girişMillibahis girişjasminbet girişpokerklaspokerklas girişperabetperabet girişmeritkingmeritking girişmeritkingmeritking girişperabet girişpokerklas girişromabet girişrestbet girişalobet girişmatbet girişmatbet girişmavibet girişmeritkingmeritking girişmarsbahismarsbahis girişTeosbetTeosbet girişTophillbetTophillbet girişRoyalbetRoyalbet girişJokerbetJokerbet girişVegabetVegabet girişMeybetMeybet girişBetbigoBetbigo girişPrensbetPrensbet girişKalebetKalebet girişTeosbet girişTophillbetTophillbet girişRoyalbetRoyalbet girişJokerbetJokerbet girişVegabetVegabet girişPrensbetPrensbet girişMeybetMeybet girişAtlasbet girişBetbigoBetbigo girişEditörbetEditörbet girişBahiscasinoBahiscasino girişEnjoybetEnjoybet girişRoketbetRoketbet girişBetbigoBetbigo girişKalebetKalebet girişTeosbetTeosbet girişTophillbetTophillbet girişRoyalbetRoyalbet girişJokerbetJokerbet girişVegabetVegabet girişPrensbetPrensbet girişMeybetMeybet girişAtlasbetAtlasbet giriştophillbettophillbet girişroyalbetroyalbet girişnorabahisnorabahis girişgalabetgalabet girişeditörbeteditörbet girişamgbahisamgbahis girişefesbet girişmasgterbettingmasgterbetting girişperabet girişpokerklas girişromabet girişrestbetrestbet girişalobetalobet girişmatbet girişmatbet girişmavibet girişmeritkingmeritking girişmeritking girişmarsbahismarsbahis girişBetbigoBetbigo girişKalebetKalebet girişTeosbetTeosbet girişTophillbetTophillbet girişRoyalbetRoyalbet girişJokerbetJokerbet girişVegabetVegabet girişmeritkingmeritking girişholiganbetholiganbet girişmatbetmatbet girişmavibetmavibet girişmarsbahismarsbahis girişkavbetkavbet girişmeritkingmeritking girişMillibahisMillibahis girişjasminbetjasminbet girişMeybetMeybet girişAtlasbet girişefesbetefesbet girişamgbahisamgbahis girişromabetromabet girişpokerklaspokerklas girişmillibahismillibahis girişbetzulabetzula girişaresbetaresbet girişmasterbettingmasterbetting girişatmbahisatmbahis girişbetplaybetplay girişbetgarbetgar girişbetnisbetnis girişBetbigoBetbigo girişKalebetKalebet girişTeosbetTeosbet girişTophillbetTophillbet girişJokerbetJokerbet girişVegabetVegabet girişmeritkingmeritking girişmarsbahismarsbahis girişmavibetmavibet girişmatbet girişkavbet girişMeritking girişMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Giriş AdresiMeritking Giriş: Meritking Canlı Destek Ve İletişimMarsbahis Giriş: Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Bonus Ve KampanyalarMeritking Giriş: Meritking Bonus Ve Kampanyalar, Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Mobilden Giriş 2026, Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Canlı Destek Ve İletişimMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarBetbigoBetbigo girişKalebet girişTeosbetTeosbet girişTophillbetTophillbet girişRoyalbet girişMeybet girişAtlasbet girişEnbet girişBetzula girişRomabetRomabet girişaresbetaresbet girişamgbahisamgbahis girişatmbahisatmbahis girişbetzulabetzula girişpokerklaspokerklas girişefesbetefesbet girişmillibahismillibahis girişbetplaybetplay girişbetnisbetnis girişbetgarbetgar girişMeritking Giriş: Meritking Bonus Ve KampanyalarMarsbahis Giriş: Marsbahis Mobilden Giriş 2026Mavibet Giriş: Mavibet Canlı Destek Ve İletişimMeritking Giriş: Meritking Bonus Ve Kampanyalar, Meritking Güvenilir MiMarsbahis Giriş: Marsbahis Mobilden Giriş 2026, Marsbahis Güvenilir MiMavibet Giriş: Mavibet Canlı Destek Ve İletişimpokerklaspokerklas girişmillibahismillibahis girişaresbetaresbet girişbetplaybetplay girişbetgarbetgar girişbetnisbetnis girişefesbetefesbet girişrestbetrestbet girişsonbahissonbahis girişelitcasinoelitcasino girişMeritking Giriş: Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarBetbigoBetbigo girişKalebetKalebet girişTeosbet girişTophillbetTophillbet girişRoyalbet girişJokerbetJokerbet girişVegabetVegabet girişMeybetMeybet girişAtlasbetAtlasbet girişMeritkingMeritking girişMarsbahisMarsbahis girişMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Bonus Ve KampanyalarMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Mobilden Giriş 2026Mavibet Giriş: Mavibet Spor Bahislerimatbet girişmeritking girişmarsbahismarsbahis girişmeritkingmeritking girişmarsbahismarsbahis girişmavibetmavibet girişMeritking Giriş: Meritking Mobilden Giriş 2026Marsbahis Giriş: Marsbahis Bonus Ve KampanyalarMavibet Giriş: Mavibet Casino Ve Slot Oyunları, Mavibet Mobilden Giriş 2026Meritking Giriş: Meritking Casino Ve Slot Oyunları, Meritking Mobilden Giriş 2026Marsbahis Giriş: Marsbahis Canlı Destek Ve İletişimMavibet Giriş: Mavibet Mobilden Giriş 2026Meritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Giriş AdresiMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir MiMeritking Giriş: Meritking Mobilden Giriş 2026, Meritking Güvenilir MiMarsbahis Giriş: Marsbahis Bonus Ve Kampanyalar, Marsbahis Mobilden Giriş 2026Mavibet Giriş: Mavibet Casino Ve Slot OyunlarıMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Giriş AdresiMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir MiMeritking Giriş: Meritking Güvenilir MiMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş AdresiMavibet Giriş: Mavibet Spor Bahisleri, Mavibet Mobilden Giriş 2026CeltabetCeltabet girişEditörbetEditörbet girişEnjoybetEnjoybet girişRomabetRomabet girişRoketbetRoketbet girişGalabetGalabet girişBahiscasinoBahiscasino girişCasinoroyalCasinoroyal girişBetkolikBetkolik girişNorabahisNorabahis girişHiltonbetHiltonbet girişPadişahbetPadişahbet girişGrandbettingGrandbetting girişmeritkingmeritking girişmatbetmatbet girişmeritking girişholiganbet girişkavbetkavbet girişpokerklas girişromabet girişperabet girişmeritkingmeritking girişmatbetmatbet girişmavibetmavibet girişromabet girişmatbet girişgalabetmarsbahisteosbetmarsbahismeritkinggalabet girişmarsbahismarsbahis girişteosbet girişmarsbahismarsbahis girişmeritkingmeritking girişMeritking Giriş: Meritking Bonus Ve Kampanyalar, Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Mobilden Giriş 2026, Marsbahis Casino Ve Slot OyunlarıMavibet Giriş: Mavibet Canlı Destek Ve İletişimBetbigoBetbigo girişKalebetKalebet girişTophillbetTophillbet girişRoyalbetRoyalbet girişJokerbetJokerbet girişVegabetVegabet girişMeybetMeybet girişAtlasbetAtlasbet girişMeritking Giriş: Meritking Güvenilir Mi, Meritking Bonus Ve KampanyalarMarsbahis Giriş: Marsbahis Giriş Adresi, Marsbahis Mobilden Giriş 2026Mavibet Giriş: Mavibet Spor Bahisleri, Mavibet Casino Ve Slot Oyunlarıromabetromabet girişnorabahisnorabahis girişenbetenbet girişamgbahisamgbahis girişTeosbetTeosbet girişRoyalbetRoyalbet girişAtlasbetAtlasbet girişAtmbahisAtmbahis girişMeritkingMeritking girişAresbetAresbet girişRoyalbetRoyalbet girişUltrabetUltrabet girişSonbahisSonbahis girişRestbetRestbet girişpokerklaspokerklas girişmillibahismillibahis girişbetzulabetzula girişaresbetaresbet girişbahiscasinobahiscasino girişavrupabetavrupabet girişsonbahissonbahis girişalobetalobet girişbetplaybetplay girişbetciobetcio girişMeritking Giriş: Meritking Spor Bahisleri, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve KampanyalarSonbahisSonbahis girişElitcasinoElitcasino girişRestbetRestbet girişMeritking Giriş: Meritking Spor BahisleriMarsbahis Giriş: Marsbahis Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriMavibet Giriş: Mavibet Güvenilir Mi, Mavibet Bonus Ve Kampanyalarmeritkingmeritking girişholiganbetholiganbet girişpokerklaspokerklas girişromabetromabet girişperabetperabet girişromabetromabet girişmatbetmatbet girişgalabetgalabet girişteosbetteosbet girişMeritking Giriş: Meritking Giriş Adresi, Meritking Casino Ve Slot OyunlarıMarsbahis Giriş: Marsbahis Güvenilir Mi, Marsbahis Spor BahisleriMavibet Giriş: Mavibet Para Yatırma Ve Çekme İşlemleriPashagamingPashagaming girişEnbetEnbet girişBetpayBetpay girişBetparibuBetparibu girişGalabetGalabet girişNorabahisNorabahis girişJokerbetJokerbet giriş

El dividendo de género: Resiliencia y cuidado en La Mojana

Por: PNUD en Colombia y Econometría Consultores.

La región de La Mojana, ese complejo entramado hídrico que une a los departamentos de Antioquia, Bolívar, Córdoba y Sucre, se encuentra hoy en el epicentro de un debate fundamental para el desarrollo rural de Colombia: la transición de una economía de subsistencia a modelos de gestión comunitaria resilientes. En este territorio, donde los índices de pobreza superan en 1,5 veces el promedio nacional y la vulnerabilidad ambiental dicta el ritmo de la vida, ha emergido un actor determinante que está redefiniendo las estructuras de poder local: la mujer rural. Los resultados de una reciente evaluación realizada por el Programa de las Naciones Unidas para el Desarrollo (PNUD), en articulación con Econometría Consultores, sobre el fortalecimiento de las Organizaciones de Base Comunitaria (OBC) en la zona demuestran que el empoderamiento femenino no es solo una cuestión de ética, sino el motor más eficiente para la adaptación climática y la transparencia administrativa.

A lo largo de los estudios de caso realizados por el programa Mojana Clima y Vida del PNUD en Colombia, en articulación con Econometría Consultores, en municipios como Ayapel, San Marcos, Majagual, Guaranda y Nechí, se evidencia un fenómeno transformador: las mujeres han pasado de ocupar roles tradicionalmente secundarios a liderar la gestión técnica y financiera de proyectos de restauración ecológica. No se trata de una participación nominal: en núcleos específicos de intervención, la vinculación laboral femenina alcanzó proporciones de hasta 80%. Esta cifra es la semilla de un retorno colectivo sin precedentes, aquel que recibe una comunidad cuando el empoderamiento femenino trasciende lo individual; se manifiesta en hogares con mejor nutrición, ecosistemas restaurados y una cohesión social fortalecida que actúa como barrera contra la degradación del territorio. Dicho retorno colectivo es conocido como “dividendo social de género”. La mujer de La Mojana hoy no solo siembra; administra recursos bajo estándares internacionales, lidera procesos de viverismo y coordina la limpieza de caños, ganando una autonomía financiera que ha impactado directamente en la nutrición de sus hogares.

Sin embargo, este éxito rotundo ha puesto de manifiesto una problemática estructural que el país no puede seguir ignorando: la “doble jornada” laboral. La evidencia es contundente al señalar que, si bien las mujeres han asumido roles protagónicos en la restauración de sus ecosistemas, la carga del trabajo doméstico y de cuidado no remunerado sigue recayendo de forma desproporcionada sobre ellas. Esta realidad crea una tensión constante entre el deseo de participar en el desarrollo de su comunidad y la exigencia de cumplir con labores de cocina, limpieza y atención a la familia, tareas que son más exigentes en condiciones de ruralidad dispersa. Es una contradicción sistémica: les pedimos que rescaten el territorio de la crisis climática mientras las dejamos solas en la gestión del cuidado.

La lección más crítica que surge de La Mojana es que la participación plena de la mujer es físicamente insostenible sin una infraestructura de soporte y sin una repartición más equitativa de las tareas del hogar. Durante la ejecución de las intervenciones, se identificó que la sobrecarga de tareas domésticas actúa como un “techo de cristal” que limita la permanencia de las líderes en sus cargos. Ante esto, la recomendación estratégica que surge del estudio es la institucionalización de Sistemas de Cuidado Interno como una política transversal en intervenciones de desarrollo rural. No basta con invitar a las mujeres a las asambleas; es necesario que los programas de intervención incluyan, desde su presupuesto inicial, mecanismos que alivien la carga del cuidado.

En La Mojana ya se han piloteado soluciones con éxito relativo, como los “espacios de cuidado itinerantes”, del programa Mojana Clima y Vida del PNUD. Estos espacios permitieron que las mujeres asistieran a talleres y jornadas de reforestación mientras sus hijas e hijos contaban con atención segura en el territorio. Asimismo, se ha propuesto la inclusión formal de “jornales de cuidado” dentro de los acuerdos financieros con las organizaciones, reconociendo económicamente a quienes asumen las tareas de atención familiar para permitir que otras mujeres se vinculen a las labores técnicas de restauración. Estas medidas son una inversión necesaria para garantizar que la capacidad técnica instalada en las OBC no se pierda por el agotamiento físico de sus integrantes.

Para que estos avances no sean exclusivamente temporales, la hoja de ruta propuesta sugiere adoptar los lineamientos del Programa Nacional de Cuidado del Ministerio de Igualdad y Equidad. Esto implica que cualquier intervención futura en la región debe articularse con programas estatales de soporte, como, por ejemplo, Renta Ciudadana, para brindar un respaldo económico adicional a las mujeres que lideran procesos ambientales mientras ejercen labores de cuidado. La meta es ambiciosa: transitar de un modelo donde la mujer “ayuda” voluntariamente a uno donde su tiempo es valorado y sus necesidades de cuidado son cubiertas por una red colectiva.

Desde la perspectiva de la gestión organizacional, el Índice de Capacidades Organizativas (ICO) liderado por el PNUD y aplicado en la zona reveló un desequilibrio revelador. Las organizaciones lideradas por mujeres demostraron una eficiencia superior en la gestión administrativa y financiera, adoptando con rapidez herramientas como las billeteras digitales y la rendición de cuentas transparente. No obstante, su capacidad de relacionamiento externo y planificación estratégica sigue siendo débil. Esta debilidad es, en gran medida, consecuencia de la falta de tiempo; una líder que debe gestionar una oficina, restaurar un humedal y cuidar un hogar difícilmente tiene espacio para forjar alianzas internacionales de largo plazo.

Por tanto, el fortalecimiento de las OBC exige un enfoque de “corresponsabilidad”. Aunque se ha observado un inicio de redistribución de tareas en algunos hogares, donde los hombres comienzan a asumir roles domésticos, el cambio cultural es lento. La recomendación es clara: el relevo generacional debe incentivar a los jóvenes a asumir no solo las herramientas tecnológicas, sino también la ética del cuidado compartido. Solo así se podrá asegurar que la autonomía económica lograda mediante la venta de plántulas o la gestión de microacueductos sea el motor de una transformación duradera.

En conclusión, La Mojana nos entrega un espejo del futuro rural de Colombia. El liderazgo femenino ha demostrado ser la barrera más efectiva contra la degradación ambiental y la desarticulación social. Pero este dividendo de género para la sociedad no puede seguir financiándose con el sacrificio personal de las mujeres. La creación de sistemas de cuidado robustos, financiados y territorializados es la única garantía de que estas organizaciones transiten hacia la verdadera autonomía económica. Ahora, el reto es asegurar que ese liderazgo sea sostenible, autónomo y, sobre todo, justamente compartido. Colombia tiene en esta región un espejo donde mirarse para construir un desarrollo rural que no solo sea verde, sino también profundamente equitativo.

Artículos Relacionados

© 2022 Econometría Consultores SAS | Todos los derechos reservados | Mapa del sitio

WordPress Library Modern Video Reel WooCommerce Product AddOn Modernize – Flexibility of WordPress Modesto – Photography Portfolio WordPress Theme Modesy – Marketplace & Classified Ads Script MODEZ – Responsive Prestashop Theme MODO – Crypto Currency Elementor Template Kit Modora - Interior Design & Architecture Service Elementor Pro Template Kit Modula Pro - Best WordPress Image Gallery Moge – Motorcycle Repair & Service Elementor Template Kit Mojado – Mobile Friendly Hotel WordPress Theme
Maira Quiroz
Financial Coordinator
Maira Quiroz is a Finance professional, specialist in Finance, and holds a Master’s degree in Financial Management from Universidad EAFIT. She has been part of Econometría since 2015 and has experience in managing international operations, treasury, and financial analysis. Her interests focus on the management and optimization of corporate finance; the design of dynamic financial models aligned with the organization’s strategic planning; and transforming financial analysis into a decision‑making tool that provides strategic insight through execution monitoring.
Maira Quiroz
Financial Coordinator
Maira Quiroz is a Finance professional, specialist in Finance, and holds a Master’s degree in Financial Management from Universidad EAFIT. She has been part of Econometría since 2015 and has experience in managing international operations, treasury, and financial analysis. Her interests focus on the management and optimization of corporate finance; the design of dynamic financial models aligned with the organization’s strategic planning; and transforming financial analysis into a decision‑making tool that provides strategic insight through execution monitoring.
Rodolfo Heredia
Fundador
Rodolfo Heredia es Economista de la Universidad de los Andes (1965) y Demógrafo de la Escuela Woodrow Wilson de la Universidad de Princeton (1966). Tiene más de 30 años de experiencia en consultoría y estudios de desarrollo urbano, impacto social, socioeconómico, sociodemográfico, educación, empleo, salud, población, encuestas y análisis estadístico a nivel nacional.
Rodolfo Heredia
Fundador
Rodolfo Heredia es Economista de la Universidad de los Andes (1965) y Demógrafo de la Escuela Woodrow Wilson de la Universidad de Princeton (1966). Tiene más de 30 años de experiencia en consultoría y estudios de desarrollo urbano, impacto social, socioeconómico, sociodemográfico, educación, empleo, salud, población, encuestas y análisis estadístico a nivel nacional.
Bernardo Kugler
Fundador
Bernardo Kugler se graduó como Ingeniero Civil de la Universidad Nacional de Colombia en la promoción de 1962 e ingresó, recién graduado, como profesor de la Facultad. En 1977, se fundó la firma de Consultoría Económica llamada Econometría con el fin de emprender trabajos que contribuyesen a la solución de problemas específicos planteados por instituciones privadas o públicas. Fue el primer director de la firma, hasta 1979 tras haberse establecido su personería jurídica.
Bernardo Kugler
Fundador
Bernardo Kugler se graduó como Ingeniero Civil de la Universidad Nacional de Colombia en la promoción de 1962 e ingresó, recién graduado, como profesor de la Facultad. En 1977, se fundó la firma de Consultoría Económica llamada Econometría con el fin de emprender trabajos que contribuyesen a la solución de problemas específicos planteados por instituciones privadas o públicas. Fue el primer director de la firma, hasta 1979 tras haberse establecido su personería jurídica.